Question

Nabila

rangkuman materi berikut secara singkat

Wulangan
1
Ajining Dhiri
Gumantung Lathi
Ancas Piwulangan
Setelah mempelajari materi ini, siswa diharap mampu:
1. mengevaluasi berbagai gagasan dan pandangan berdasarkan kaidah logika berpikir
dari menyimak berbagai jenis teks dalam bentuk monolog; dialog dan
2. menyajikan gagasan, pikiran, dan kreativitas dalam berbahasa daerah (Jawa dan
Madura) dalam bentuk monolog, dialog, dan gelar wicara sesuai unggah-ungguh basa
secara logis, sistematis, kritis, dan kreatif.
Peta Konsep
Ajining Dhiri Gumantung Lathi
Materi
Digital
Pindal QR Code kanggo
maca materi digital.
Nyinau babagan
Nyalini Teks
Unggah-ungguh
Mangerteni
Pacelathon
Pacelathon Dadi
Wujud Narasi
sajroning
Pacelathon
Nulis Pacelathon
Ngandharake
Isine Sandiwara
Purwaka
Sajroning kauripan saben dina mesthi bae
awake dhewe srawung karo wong liya klebu
kanca ing sekolah lan ing masarakat.
Sajroning pasrawungan awake dhewe
nindakake kagiyatan micara utawa
paguneman karo wong liya. Anggone
guneman karo wong liya iku mau
beda nut karo kahanan lan pawongan
kang diadhepi. Surasaning guneman
uga beda-beda kajumbuhake karo
kahanan kang lagi dadi underaning
rembugan. Sanadyan kaya mangkono,
sarana sing digunakake padha yaiku.
lumantar basa lesan. Sajroning pirembugan
amrih gathuk iku migunakake basa lesan
kanggo sarana komunikasi. Kagiyatan guneman
UNGGAH UNGGUH
PASRAWUNGAN
kasebut sing diarani pacelathon kang migunakake sarana basa
Sumber: www.opac.perpusnas.go.id
lesan. Sajroning pacelathon kasebut ana babagan sing digatekake yaiku unggah-ungguh basa.
Sajroning masarakat Jawa tansah ngugemi babagan unggah-ungguh basa nalika guneman karo
pawongan sing diadhepi nalika guneman.
Lantip
Basa Jawa Kelas XII-1
CS Dinindai dengan CamScanner

tip
Basa Jawa Kelas XII-1
Dipindal dengan CamScanner
Unggah-ungguh basa minangka tata aturan babagan sopan santun
tatakrama
guneman
gurul
karo kanca kelas mesthi beda panganggone basa karo kang digunakake matur karo c
anggone nggunakake basa kang dipatrapake dening masarakat Jawa. Upamane nalika g
unggah-ungguh basa? Unggah-ungguh basa digunakake kanggo ngurmati lan ngajeni marang
kaatur sajroning unggah-ungguh basa. Geneya sajroning paguneman becik migatekake babagan
wong tuwa. Panganggone basa kang digunakake marang pawongan kang diadhepi kasebut
unggah-ungguh bisa njalari pawongan kasebut kedudut atine lan migatekake babagan sing
pawongan sing diajak guneman. Upamane awakmu guneman karo wong liya kanthi ngugem
ajining
kang
kokandhakake. Babagan kasebut jumbuh karo unen-unen masarakat Jawa kang unine a
becik lan tumata iku bisa gawe ajining dhiri pribadi kang nuduhake watak-wantu utama. Mula, ing
dhiri gumantung ing lathi. Tegese unen-unen kasebut yaiku metune pangucap saka lathi k
kalodhangan iki kababarake babagan unggah-ungguh kang digunakake sajroning pacelathon
Gatekna andharan sajroning piwulangan kanggo njangkepi kawruhmu!
Ringkesaning Wulangan
A. Mangerteni Pacelathon
Saben dina kita nindakake guneman minangka sarana kanggo komunikasi. Anggone
guneman tansah dijumbuhake karo pawongan sing diadhepi. Ing ngisor dicawisake
panganggone unggah-ungguh basa sajroning pacelathon. Wacanen kanthi permati!
Tuladha 1
Pacelathon antarane kanca kang migunakake basa ngoko jalaran antarane penutur lan mitra
tutur iku wis akrab, rumaket, lan kulina.
Ratih: "Lina, awakmu wis ngerti yen sasi ngarep ana lomba beksan tradhisional ndhek
kabupaten?"
Lina "lya aku wis ngerti kabar kuwi. Lha nyapo takon aku?"
Ratih
"Awakmu rak pinter beksan tur wis kerep makili sekolah. Mbokmenawa arep melu
lomba kuwi."
Lina "Lha aku makili sekolah gak tau antuk juwara siji."
Ratih: "Lho sing penting rak wis maju, gawe arume jeneng sekolah, duwe pengalaman
anyar, lan pethuk kanca anyar. Perkara antuk juwara siji apa gak, kuwi urusan
keri. Wong awakmu ya panggah antuk juwara nadyan juwara loro utawa telu."
Lina "lya bener sing kokandhakake. Coba mengko aku dakmatur marang wali kelas.
Kira-kira diidini gak ya melu lomba kuwi?"
Ratih: "Genah wae oleh. Nyapo awakmu samar gak diidini sekolah. Aku yakin bakal
diparingi idi palilah kanggo maju lomba."
Tuladha 2
Pacelathon kang ditindakake dening anggota kulawarga, yaiku Anak, Bapak, lan Ibu.
: "Ndhuk, apa awakmu gak ana acara dina Minggu iki?"
Ibu
Dita
Ibu
Dita
Ibu
"Mboten wonten, Bu. Tugas kelompok kula sampun rampung kula garap kalawing
kalih kelompok."
: "Ya sokur yen ngono. Mengko sabubar sarapan ngancani Ibu ndhek pasar, yal
Ibu arep blanja kanggo masak suguhan arisan bapak-bapak mengko bengi
: "Nggih, Bu. Bapak wonten pundi, Bu? Kula aturi dhahar sarapan, nggih?
: "Ngono ya kena. Bapakmu ndhek kebon mburi omah mau."
Dita : "Bapak mangga kula aturi dhahar sarapan rumiyin."
Bapak : "Apa ibumu wis mari masak, Ndhuk? Ya sedhela tak reresik tangan lagi mrana.
Dita : "Sampun, Pak."
Ranak: "Masak apa iki. Bu?"
cs Dipindai dengan CamScanner

Ibu
"Lha iki masak jangan lodheh, Pak. Ibu ya gawe sambel trasi karo goreng wader
lan tempe. Wis ayo dhahar sik!"
Bapak : "Dita awakmu yen gak ana acara dina iki, ibumu direwangi masak gawe arisan
bapak-bapak mengko bengi sing dianakake ndhek kene."
Dita
Ibu
"Nggih, Pak. Ibu kalawau sampun ngendika."
"Lha Bapak awan iki mengko sida tindak daleme Pak Lurah?"
Bapak : "Genah sida, Bu. Arep takaturi rawuh sisan kanggo ngrembug gelaran wayang
sasi ngarep kudu bisa dipesthekake mengko bengi."
Tuladha 3
Pawongan kang lagi ngunandika iku migunakake basa ngoko.
"Panas temen dina iki kayane ngombe es degan bisa gawe seger."
Apa babagan sing bisa kojlentrehake tumrap telung tuladha pacelathon ing dhuwur?
Babagan sing mbedakake antarane telung tuladha kasebut yaiku pangetrapan unggah-
ungguh basa kang digunakake. Upamane Tuladha 1 nuduhake pacelathon antarane kanca
kang wis rumaket lan kulina. Mula, sajroning pacelathon kasebut migunakake ngoko lugu.
Beda maneh ing Tuladha 2 kang ing jerone migunakake basa ngoko lugu, ngoko alus, lan
krama alus. Panganggone basa krama alus digunakake dening paraga Dita kanggo matur
karo wong tuwane. Basa ngoko lugu digunakake dening wong tuwane ngendikan marang
Dita lan paraga Bapak marang Ibu. Dene basa ngoko alus digunakake dening paraga
Ibu marang Bapak. Kang mangkono nuduhake tuladha unggah-ungguh basa kang trep
digunakake sajroning pacelathon. Tembung pacelathon iku asale saka tembung lingga
celathu kang diwuwuhi ater-ater pa- lan panambang -en. Tembung lingga celathu tegese
guneman utawa omongan. Pacelathon tegese omong-omongan utawa guneman antarane
wong loro utawa luwih, kekarone bisa gentenan minangka penutur lan mitra tutur (ana sing
omong lan nanggapi utawa ngrungokake). Sajroning pacelathon ana saweneh bab utawa
prekara kang dirembug dadi wujud pacelathon menawa ana tumindak takon-tinakonan lan
wangsul-winangsulan. Kanthi pacelathon kita bisa antuk informasi utawa pawarta saka wong
liya. Nalika guneman karo wong liya ora kena sakepenake, nanging uga kudu migatekake
babagan budi pakerti lan unggah-ungguhe. Supaya guneman bisa lumaku kanthi becik lan
trep, ana saperangan babagan kang kudu dimangerteni. Mungguh andharan jangkepe kaya
mangkene.
1. Budi Pakerti Wong kang Nindakake Pacelathon
Nalika nindakake pacelathon becik migatekake babagan budi pakerti minangka
wujud rasa urmat lan ngajeni marang pawongan sing diajak guneman. Budi pakerti kang
dikarepake kaya mangkene....
a. Guneman ora waton guneman, nanging guneman kudu nganggo waton (aturan).
b. Ngadege, lungguhe, obahe tangan uga becik nganggo waton.
c. Swarane, banter lirihe becik nganggo waton.
d. Polatane utawa pasuryan uga nganggo waton. Tuladhane, aja nganti mencereng-
mencereng.
e. Intonasine (lagune) uga nganggo waton, ora angger bengak-bengok.
2. Tata Krama Sajroning Pacelathon
Sajroning paguneman antarane penutur lan mitra tutur becik migatekake babagan
subasita lan tata krama. Andharan babagan tata krama sajroning pacelathon kaya
mangkene.
a. Munjerake kawigaten (fokus) marang wong sing diajak guneman. Nalika guneman
karo wong liya, pandelenge kita madhep marang wong sing diajak guneman.
b. Jaga perangan awak supaya tetep sopan. Kajaba ukarane sing trep karo unggah-
ungguh, perangane awak uga kudu digatekake. Tuladhane ora ngomong sinambi
tangane sedhakep ing ngarep dhadha utawa dilebokake sak. Nalika wong sing
cs Dipindal dengan CamScann

8
ngajak guneman ngadeg, prayogane awake dhewe uga melu ngadeg. Menawa
sing ngajak guneman bocah cilik, prayogane awake dhewe rada ndhingkluk.
C. Ora nguwasani sajroning pacelathon. Nalika pacelathon, prayogane ora nguwasani
sajroning pacelathon lan munggel gunemane wong sing diajak guneman. Babagan
iki ora prayoga utawa ora sopan.
d. Ora nggunakake tetembungan sing angel dimangerteni dening wong sing diajak
guneman.
B. Nyalini Teks Pacelathon dadi Wujud Narasi
Sajroning teks pacelathon mujudake teks kang awujud pacelathon utawa guneman
antarwong. Anggone nulis kanthi menehi katrangan jeneng paraga lan ukara langsung sing
dadi surasaning paguneman kinanthenan tandha wacan titik loro sawise jeneng paraga.
Teks pacelathon kang awujud ukara langsung kasebut bisa diowahi dadi wujud gancaran
narasi. Carane yaiku kanthi ngowahi ukara langsung sajroning teks pacelathon dadi ukara
ora langsung utawa ukara crita. Sing diarani wacan narasi yaiku gancaran kang surasane
nyritakake kedadeyan kanthi urut saka wiwitan nganti pungkasaning crita. Titikan wacan
narasi yaiku anane paraga, alur, lan latar kedadeyan kang urut adhedhasar urutan wektu
(kronologis). Pinangka tuladha ing ngisor mujudake teks pacelathon kang samengko diowahi
dadi wujud wacan narasi. Gatekna kanthi becik!
Tami
Sinta
Tami
Dipta
Tami
"Sinta awakmu wis krungu kabar yen bakal ana lomba antarkelas kanggo
ngregengake pengetan ambal warsa sekolah?"
: "Ya durung krungu aku. Kok awakmu bisa ngerti kabar kuwi saka ngendi?"
"Aku mau krungu saka rembugane arek-arek kelas liya."
: "Gek tenan apa gak? Aja nyebar pawarta sing durung bisa kopesthekake."
: "Aku ya mung krungu ndhek kana mau. Coba wae mengko Bu Sulis mbokmenawa
dina iki diumumke."
Ora let suwe Bu Sulis minangka wali kelas mlebu lan paring pengumuman.
Bu Sulis
Siswa
Bu Sulis
Sinta
Bu Sulis
Bayu
Bu Sulis
Dipta
Bu Sulis
Dipta
Bu Sulis
Tami
"Sugeng enjing para siswa."
"Wilujeng enjing Bu."
"Ibu arep maringi pengumuman rong minggu maneh ana acara pengetan ambal
warsa sekolah. Kanggo ngregengake acara, sekolah nganakake sawatara
lomba."
"Lombanipun punapa kemawon, Bu?"
"Lombane yaiku maca geguritan, nembang macapat, gawe poster, gawe video
klip babagan sekolah, lan lomba paragan busana adat Jawa. Saiki sapa sing
arep maju wakil kelas 12A iki?"
"Dipta mawon Bu ingkang ndamel poster. Gambaranipun sae."
"Piye Dipta? Awakmu gelem ta makili kelas iki kanggo gawe poster?"
"Purun, Bu. Wonten temanipun, Bu?"
"Temane kurang luwih babagan mangun karakter lumantar kabudayan Jawa
adi luhung. Saka tema kasebut mesthi wae awakmu wis bisa oleh gambaran
arep gawe poster sing kaya piye."
: "Nggih, Bu."
"Sing maju maca geguritan Tami wae ya amarga wis kerep melu lomba maca
geguritan. Awakmu rak gelem, ta?"
: "Nggih, Bu, kula purun. Temanipun nggih sami kalih kagem damel poster
kalawau, Bu?"
Bu Sulis "lya padha. Dadi mengko awakmu gawe geguritan sing magepokan karo tema.
Banjur sing nembang macapat Bayu, ya? Awakmu rak wis prigel."
"Nggih, Bu, tembang macapatipun bebas, Bu?"
Bayu
Bu Sulis: "Bebas sing penting awakmu milih salah siji saka 11 tembang macapat lan
ana rong pada sing kotembangake. Lha iki sing arep gawe video klip sapa, Rek?"
Basa Jawa Kelas XII-1
Lantip

Bayu
"Lintang mawon, Bu sing asring damel konten wonten sostar moche
elektronikipun nggih jangkep."
Bu Sulis "Piye, Lintang? Awakmu gelem?"
Lintang: "Nggih, Bu, purun, nanging kula nyuwun dikancani Diki lan nyuwun
panyengkuyung kanca-kanca kelas kangge damel video punika."
Bu Sulis: "Wis gak perlu samar, Diki wis genah gelem ngancani lan kanca kelas kabeh
bakal nyengkuyung gawe video kuwi. Padha sarujuk, ta?"
Siswa
"Sarujuk, Bu."
Bu Sulis: "Nah saiki sing maju makili kelas iki kanggo pamaragan busana adat Jawa
yaiku Erwin lan Gita. Babagan iki dakjaluk aja dadi meri marang kanca liya
jalaran Erwin lan Gita kuwi dedege babag lan wis tau maju lomba babagan
sing padha. Sarujuk kabeh?"
Siswa
Bu Sulis
"Nggih, Bu."
"Marang siswa sing makili kelas kanggo maju lomba, yaiku Dipta, Tami, Bayu,
Lintang, Erwin, lan Gita dicepakake kanthi temen. Kanca liya aja lali menehi
panyengkuyung marang kanca sing lomba ya."
Ing dhuwur minangka tuladha teks pacelathon. Saka wujud teks pacelathon kasebut
bisa diowahi dadi wujud narasi utawa gancaran kaya mangkene.
Tami ngandharake marang Sinta menawa bakal ana lomba antarkelas kanggo
ngregengake ambal warsa sekolah, Sinta lan Dipta sing krungu banjur takon saka ngendi
kabar kasebut dimangerteni. Ora let suwe Bu Sulis rawuh ing kelas banjur maringi
pengumuman babagan lomba kanggo ngregengake acara pengetan ambal warsa sekolah.
Dene sing dadi lombane yaiku lomba maca geguritan, nembang macapat, gawe poster,
gawe video klip babagan sekolah, lan lomba paragan busana adat Jawa. Sing dadi tema
sajroning lomba yaiku mangun karakter utama kanthi sarana kabudayan Jawa kang adi
luhung. Saka kelas 12A sing makili kanggo maju lomba yaiku Dipta maju lomba gawe
poster, Tami maju lomba maca geguritan, Bayu maju lomba nembang macapat, Lintang
maju lomba gawe video klip kanthi direwangi Diki. Dene sing maju pamaragan busana
adat Jawa yaiku Erwin lan Gita,
C. Unggah-ungguh ing Pacelathon
Sajroning paguneman marang wong liya becik kanthi nggatekake temen babagan
unggah-ungguh basa. Jalaran unggah-ungguh basa iku ana gegayutane karo cak-cakan
tetembungan sing digunakake. Upamane guneman karo kanca sing wis kulina lan akrab
mesthi beda karo basa sing digunakake nalika kepethuk karo pawongan kang lagi bae
ditemoni. Panganggone unggah-ungguh basa minangka wujud kanggo ngajeni lan ngurmati
marang pawongan sing diajak guneman. Miturut unggah-ungguh utawa undha-usuke,
basa Jawa kaperang dadi loro, yaiku basa ngoko lan basa krama. Saben perangan basa
kasebut uga kapantha maneh dadi loro, yaiku ragam lugu lan alus. Saben ragam basa
iku panganggone beda-beda nut karo pawongan sing diajak guneman. Andharane kaya
mangkene.
1. Ngoko
Unggah-ungguh basa kang awujud basa ngoko kaperang dadi loro, yaiku ngoko
lugu lan ngoko alus. Andharane kaya mangkene.
a. Ngoko lugu
Ngoko lugu yaiku minangka tataran basa kang paling asor ing undha-usuk basa
Jawa. Ngoko lugu yaiku basa Jawa kang kedadeyan saka tembung-tembung ngoko
kabeh tanpa kecampuran tembung krama apadene krama inggil. Panganggone
ngoko lugu sapadha kanca sing wis rumaket, wong tuwa marang wong enom,
pawongan kang ngunandika, lan tumrap bocah sing durung bisa guneman jangkep.
Tuladha: Riska, nyapo awakmu gak mlebu rong dina?
antip
Basa Jawa Kelas XII-1
CS Dipindai dengan CamSca